Frsluflokkur: Vsindi og fri

Erfabreytlileiki norskum og slenskum km

Fyrir nokkrum rum var mikil umra meal bnda um a f inn fsturvsa fr Noregi eim tilgangi a f inn landi norskar kr. r munu vera mun strri en r slensku og gefa meiri afurir per k. Me essu vildu fylgjendur norsku knna n fram meiri hagkvmni rekstri kaba.

Umran manna meal og fjlmilum fannst mr alltaf einkennast af tilfinningasemi og gat g mgulega tta mig rkum gegn essum norsku km. Helst heyrist a yru allar kr rauskjldttar sta litrfsins sem einkennir slensku krnar. Einnig heyrist kenning um a mjlkin r slensku knum verndai gegn sykurski og vitna til einhverrar fylgni sem g lagi ltinn trna .

Norsku krnar eru mun strri en r slensku og slensk fjs hnnu me r slensku huga. v yrftu bndur a leggja t mikinn kostna vi breytingu fjsum ef fari yri t a skipta um kakyn. etta voru reyndar helstu rkin gegn eim norsku fyrir utan au tilfinningalegu sem g rakti hr fyrr.

N um helgina tti g spjall vi systir mna og kabndann Laufey Stakkhamri. a var mjg svo frlegt og ar kom mislegt fram sem mr var ekki kunnugt um.

Rannsknir hafa leitt ljs a slenskar kr hafa meiri erfabreytileika en norska kakyni og jafnvel einnig a svartskjldtta sem rkjandi er Evrpu. Hvernig m etta vera? slensku krnar eru far og v skyldi maur tla a fjldi ka rum stofnum hefi til a bera mun meiri breytileika en r slensku. Svari liggur v a smu nautin hafa veri notu aftur og aftur Noregi og san jafnvel synir eirra og san koll af kolli. Me v nru fram mikilli einsleitni, einkennum (t.d. afurum) og ar me er breytileikinn meal einstaklinganna urrkaur t. slandi hefur etta ekki veri gert heldur hefur einungis mtt nota hvert naut kvei oft og san ekki meir. etta skrir ann mikla breytileika sem finnst meal slenskra ka, litbrigi, jgurger, bygging o.s.frv.

Hverju erum vi bttari me mikinn breytileika? J a gefur meiri mguleika til meiri rktunar og framrunar, n breytileika er ekki hgt a rkta stofninn fram. Ef einsleitni stofns er mikil er einnig mikil htta a upp komi gallar, lkamsbyggingu, erfasjkdmar o.fl. Eftir a bi er a urrka breytileikann t er erfitt a sna vi og rkta svona galla burtu, a er takmarka til af "gum" genum til a bta fyrir skaann. Norska rauskjldtta kyni sem og evrpska svartskjldtta hafa veri rktu mjg hratt og v alls ekki ts um hvaa gallar kunna a leynast v, gallar sem erfitt gti veri a rkta r v. Vegna hins mikla breytileika sem enn er meal slensku knna leynast miklir rktunarmguleikar, mguleikar til rktunar eiginleikum sem mgulega hafa hinga til ekki tt skipta miklu mli.

Meal slenskra bnda eru enn uppi r hugmyndir a skilegt s a taka inn norskar kr. Vegna smar slenska kastofnsins er ekki raunhft a vera me tv askilin kyn og ef kvrun yri tekin um a taka inn norskar kr vri lklegt a slenski stofninn hyrfi sem slkur.

a a slenskar kr hefu ennan mikla breytileika sem vri drmtur fr rktunarlegu sjnarhorni eru fyrstu vitrnu og faglegu rkin sem g hef heyrt gegn v a taka upp norska kyni fyrir utan kostnainn vi breytingu fjsa.

erfafrilegu tilliti er einsleitni stofna mjg varasm, a er ekki a stulausu sem systkinum er banna a eigast og systkinabarnagiftingar taldar varasamar. essi umrddi breytileiki slensku knna er v mun drmtari en margir gera sr grein fyrir. Hver sem stan var fyrir eirri kvrun a nota hvert naut einungis takmarka, var a trlega vitrn kvrun. Hver veit hvaa eiginleiki knna telst eftirsknarverastur eftir 10 r? a er ekki endilega magn mjlkur sem fst fr hverjum grip sem endilega er eftirsknarverastur, efnainnihald skiptir mli, jgurlag, mjaltahrai og sast en ekki sst skiptir mli hversu miki krnar mjlka mia vi hvernig r eru fraar. Me hkkandi burarveri skiptir jafnvel meira mli a r geti mjlka vel ef r eru a miklu leyti fraar grffri sta kjarnfurs.

essa vikuna er Laufey systir mn Noregi a skoa norskar kr, samt nokkrum slensku bndum sem lmir vilja flytja r inn. a verur spennandi a frtta hvers hn hefur ori vsari eirri fr.

Laufey heldur ti bloggsu og ar er hgt a fylgjast me brekstrinum Stakkhamri.


Er run stareynd ea skoun

Er hgt a hafa mismunandi skoun stareyndum raunvsindanna? Dmi:

  • 2+2=5.
  • Jrin er flt.
  • Slin snst kringum jrina.

Eru til mismunandi skoanir fullyringum sem essum? Erum vi tilbin til a viurkenna essar fullyringar sem jafnrtthar skoanir og a sem vi teljum "vsindalega sanna"?

Hvaa hug berum vi til menntakerfisins ef vegi okkar verur flk sem stahfir eitthva af eim atrium sem g taldi upp hr a ofan?

run er mnum huga stareynd og hlt g satt a segja a svo vri huga flestra. Gilda einhver nnur vihorf okkar meal gagnvart eim raunvsindum en til eirra sem g taldi upp hr a ofan?

Hvernig kirkjan vill tlka skpunarsguna ljsi runar er mr ekki ljst. Ekki a a trufli mig ea mna sn lfi, heldur finnst mr ekki bolegt a unglingar upplstu samflagi ntmans lti Adam og Evu sem sgupersnur mannkynssgunni. Kristinfri er kennd grunnsklum slandi, a er stareynd. ͠essari kennslu er alls ekki alltaf ljst hvenr er veri a kenna brnunum stafestar sgusagnir me misvitrum boskap (dmi: sonarfrn Abrahams) ea stareyndir mannkynssgunar.

Er a nema von a brnin geri sr ekki alltaf grein fyrir mrkunum arna milli fyrst a er ekki skrt t fyrir eim? Hver er tilgangurinn me svona kennslu?

Getur veri a upplst ntma samflag telji a bara lagi a hgt s a hafa "skoun" a skpunarsagan eigi vi rk a styjast? Erum vi virkilega svo hrdd vi kirkjuna a vi orum ekki a andmla essu opinberlega?

Berum vi meiri viringu fyrir mismunandi "skounum" stareyndum raunvsindanna ef r sna a trarlegum litaefnum heldur en eim atrium sem talin voru upp upphafi pistilsins?


Umra um lffraflutninga skast

Nlega fjallai g um lffragrslur. N kemur framhald af v og einskora g mig vi nrnagrslur. Vissu i a:

  • rlega eru framkvmdar 7-10 nrnagrslur slandi.
  • Mia vi hfatlu eru framkvmdar flestar nrnagrslur r lifandi gjfum slandi llum Norurlndum. Fstar eru r Finnlandi.
  • Finnar standa rum Norurlandajum framar fjlda grslna r ltnum gjfum.

Nnar um etta. desember 2003 var framkvmd Landsptalanum fyrsta nrnagrsla slandi. rlega eru framkvmdar Landsptalanum 7-10 nrnagrslur. ur voru essar agerir framkvmdar erlendis, Kaupmannahfn ea um tma Gautaborg. Fyrir utan strkostlega btt lfsgi ega er um a ra hagkvma ager ar sem ntt starfhft nra losar sjklinginn r kostnaarsamri mefer og agerin v fljt a "borga sig upp".slenskir nrnasjklingar sem ekki eiga kost nra r lifandi gjafa eru bilista eftir nra rkissjkrahsinu Kaupmannahfn og ef um er a ra grslu ar teljast eir me eirra tlum.

Nra r lifandi gjafa er lklegra til a endast heldur lengur en nra r ltnum gjafa. gindi bi ega og gjafa a eiga kost essari ager hr heima eru tvr. Mgulegt er a a geti a hluta skrt hversu htt hlutfall lifandi gjafa er hr landi.

Umhugsunarvert er hins vegar a slendingar eru mia vi hfatlu me heldur lgt hlutfall ltinna lffragjafa. er erfitt er a draga miklar lyktanir um etta ar sem um lgar tlur er a ra rlega og sveiflur v miklar. Mgulegt er aetta lga hlutfallskrist af v a ltil umra er manna meal um hver afstaa hvers og eins er til lffraflutninga.

Hver er n afstaa til lffraflutninga r ltnum gjfum? Veist hver afstaa inna nnustu er?

Aftur hvet g til essarar umru og ekki sst t fr hugsuninni hvaa afstu vi hefum gagnvart eim ef vi ea ninn ttingi yrfti lffri a halda.


Lffragrslur

msir sjkdmar eru ess elis a lffragrsla er eina von sjklings. Um getur veri a ra hjarta, lungu, lifur ea nru. Nrnagrslur njta tluverrar srstur ar sem sjklingur mguleika mefer blskilun ea kviskilun og einnig er mgulegt fyrir sjklinginn a f ntt nra r lifandi gjafa, oftast systkini ea foreldri. Stundum er etta ekki valkostur fyrir sjklinginn og er hann settur bilista eftir nra r ltnum gjafa. Lffragrslur hjarta, lungna og lifra eru bara mgulegar r ltnum gjfum.

Fyrir sjklinga sem um rir er etta oft tum lfgjf, a.m.k. fr sjklingurinn ef vel tekst tilumtalsvertaukin lfsgi.

Sfellt fleiri sjklingar eru bilista eftir lffrum en framboi er takmarka. Eitt af v sem takmarkar frambo er a ttingjar ltins mgulegs lffragjafa treysta sr ekki vi dnarbe a heimila lffratku. etta er mjg skiljanlegt sjnarmi ef ttingjarnir vita ekki hug hins ltna og umra um essi atrii hefur aldrei fari fram. v er upplst umra innan fjlskyldna um lffragjafir r ltnum einstaklingum mikilvg annig a flk viti um hva mli snst og s kunnugt um hug sinna nnustu.

etta er kannski ekki skemmtilegasta umruefni vi kvldverarbori en eigi a sur mikilvgt a ra svona ml og afla sr upplsinga ef flk veit ekki um hva mli snst. a er lka mikilvgt a heilbrigisstarfsflk sem kemur a essum mlum hvetji til essarar umru og gefi opinberum vettvangi upplsingar sem gagnast flki til a taka vitrna kvrun.

g hvet til essarar umru og bendi flki a nlgast etta einnig fr sjnarhli eirra sjklinga sem urfa lffrum a halda. Hver vri okkar hugur til lffragrslna ef vi sjlf ea ninn ttingi vri slkum bilista?


Erfafri fyrir 15 ra

Hvaa krfur er elilegt a gera til skilnings 15 ra unglinga erfafri? Hvaa krfur gerum vi til kennara eirra? Hvaa krfur gerum vi til kennslubkanna?

g er me BSc prf lffri, MSc prf heilbrigisvsindum, erfabreytileiki genum tengdum nmiskerfinu og hjartasjkdmar var vifangsefni mastersverkefnisins. g vinn Blbankanum vi arfgeragreiningu vefjaflokkasameindum sem eru kvru af genum sem hafa mestan breytileika llu erfamengi mannsins.

mannamli:g tel mig hafa ga ekkingu erfafri.

g geri r krfur til nmsefnis erfafri fyrir 15 ra unglinga grunnskla a g skilji a n mikilla erfileika. En g geri a ekki. g arf a marglesa kennslubkina til a skilja hva er veri a fara.

Dmi:

"Fr sjnarhli efnafrinnar m segja a starf gena s a gefafrumum lkamans skipanir um hvaa efni r eigi a framleia og hvernig og hvenr. essi tilteknu efni eru prtn. Flokkur prtna sem nefnast ensm ber byrg v a mynda litarefni augnanna sem sjlft er enn eitt prtn."

Hvar tndu i rinum? g geri a fyrstu lnunni. g skal reyna a segja etta mannamli:

"Genin geyma sr uppskrift af prteinum sem fruman framleiir. Prteinin eru byggingarefni lkamans."

Anna dmi:

"Undantekning fr einfldustu erfunum eru margfaldar genasamstur, en koma fleiri en tvr genasamstur til greina tilteknu sti, tt hver einstaklingur s aeins me tv gen, eitt fr hvoru foreldri".

etta heitir mannamli "breytileiki" og ir a margar mismunandi gerir su til af hverju geni.

g vinn vi aarfgeragreina (flokka) augen sem hafa mestan breytileika genamengi mannsins, g hef aldrei ur heyrt um "margfaldar genasamstur".

Hva er veri a kenna brnunum okkar? Vri ekki nr a einfalda hlutina en a gera flknari en eir raunverulega eru?


Innskrning

Ath. Vinsamlegast kveiki Javascript til a hefja innskrningu.

Hafu samband